خيلي ها منتظر بودند که سازنده مستعد فيلمي چون بوتيک- که در روزهاي نمايش اش در جشنواره بيست و دوم کسي اميدي به آن نداشت و فقط به خاطر کنجکاوي از تيم بازيگري اش به ديدن آن نشستند و ناگهان خود را با شاهکاري کوچک رخ به رخ ديدند - يک بار ديگر دست به ساخت فيلمي بزند که خاطره و لذت خوش فيلم «بوتيک»اش يک بار ديگر زنده شود و «حميد نعمت الله» يک بار ديگر پشت دوربين برود... و حالا اين روزها رسيده است. دليل براي اينکه فکر کنيم «بي پولي» فيلم خوبي خواهد شد بسيار است، شايد اولين دليل اميدمان اين باشد که «حميد نعمت الله» باسابقه يي که از خود ساخته، فيلم را جلوي دوربين برده است. اين اولين اميد ماست. دليل دوم هم، يک جورهايي به همين يکي وصل است؛ فيلم را برادران شايسته در هدايت فيلم تهيه مي کنند. دليل ديگر، اما کنجکاوي است. کنجکاوي ديدن زوج ليلا حاتمي و بهرام رادان، زوجي سخت متفاوت که اول بار در «حکم» مسعود کيميايي ديديدم شان و با اينکه رابطه شان محور فيلم نبود، حضورشان متفاوت جلوه مي کرد و همين، اين اميد را ايجاد مي کند که تمرکز روي آنها در «بي پولي» نتيجه - حتي - بهتري حاصل آورد.

البته فقط هم اميد نيست. ترس هم هست. نمي دانم اين «کمدي» چه آفتي است که به جان فيلمسازان ما افتاده. آخر چرا کارگردان باهوش و خوش قريحه يي مثل «نعمت الله» بعد از فيلم درخشان، تلخ و سياه «بوتيک» چند سال صبر کرده و آن وقت سراغ يک فيلم کمدي مي رود؟ هر چند موضوع فيلم و بازيگرانش مي تواند باعث دلگرمي مان به سرنوشت فيلم باشد ولي اين قضيه طنز و کمدي کمي وصله ناجوري به نظر مي رسد و مي ترسيم نتيجه کار يکباره مثل پتکي همه اميدها و دلبستگي هايمان و حسابي که روي «نعمت الله» باز کرده ايم را توي سرمان بکوبد. اين بيم و اميدها با ما خواهد بود تا زمان تماشاي فيلم که به احتمال زياد در بخش مسابقه فيلم هاي اول و دوم جشنواره بيست و هفتم فجر خواهد بود و ما تا آن روز بدون فکر کردن به ترس هايمان منتظر رودررويي با اثري درخشان همانند «بوتيک» عزيزمان مي مانيم.

«حميد نعمت الله» که در فيلم هاي «ضيافت» و «مرسدس» دستيار مسعود کيميايي بوده و با ايرج قادري در فيلم «مي خواهم زنده بمانم» همکاري کرده است شهريور 81 اولين فيلم بلند سينمايي اش به نام «بوتيک» را با فيلمنامه يي نوشته خودش و با حضور بازيگراني چون محمدرضا گلزار، گلشيفته فراهاني، حامد بهداد، رضا رويگري، افسانه چهره آزاد و تعداد زيادي از بازيگراني که تا پيش از آن هيچ نقطه درخشاني در پرونده کاري شان نداشتند جلوي دوربين برد؛ «گلزار» که به جز قيافه خوبش به بي استعدادي شهره بود در اين فيلم با چهره سرد و آشفته اش درخشيد. گلشيفته فراهاني 17ساله که «درخت گلابي» را بازي کرده بود با «بوتيک» ستاره نوجوان سينما و محبوب نسل سومي ها شد.

حامد بهداد که يک نقش مثبت معمولي در فيلم «آخربازي» را از او ديده بوديم با «بوتيک» شد حامد بهدادي که لقب مارلون براندوي جديد را با خود يدک کشيد. رضا رويگري که با بوتيک دوباره احيا شد. افسانه چهره آزاد که بوتيک تنها نقطه عطف کارنامه اش شد و همه بازيگران ديگري که بهترين نقش آفريني عمرشان را در «بوتيک» ثبت کردند تا حميد نعمت الله و فيلمش به پديده جشنواره بيست و دوم تبديل شوند و سيمرغ بلورين بهترين فيلم اول جشنواره سال 82، تنديس زرين بهترين کارگردان هشتمين جشن خانه سينما و جايزه بهترين کارگردان و فيلمنامه نويس انجمن نويسندگان و منتقدان سينمايي در سال 83 را نصيب «بوتيک» کنند. اما «نعمت الله» که بعد از بوتيک همه منتظر فيلم بعدي اش بودند چند سالي به اجبار يا اختيار از صندلي کارگرداني فاصله گرفت و در زمينه فيلمنامه نويسي و ساخت فيلم مستند به فعاليت پرداخت تا اينکه بالاخره اوايل سال گذشته خبرهايي در مورد فيلمنامه يي با عنوان «بي پولي» به گوش رسيد که نام «حميد نعمت الله» را در مقام نويسنده و کارگردان يدک مي کشيد. البته ظاهراً ايده و طرح اوليه از «نعمت الله» بود و «هادي مقدم دوست» در نگارش فيلمنامه با او همکاري داشت. به هر حال بعد از تکميل فيلمنامه و دريافت پروانه ساخت در شهريور سال گذشته مصطفي شايسته (تهيه کننده بوتيک) تهيه کنندگي «بي پولي» را به عهده گرفت و فيلم رسماً وارد مراحل پيش توليد شد. بهرام رادان اولين بازيگري بود که حضورش در «بي پولي» قطعي شد و پس از آن اسامي ديگر بازيگران از جمله ليلا حاتمي در نقش مقابل بهرام رادان اعلام شد. در اين ميان اعلام نام «حامد بهداد» در ليست بازيگران بيشتر از بقيه خبرساز شد، چرا که با بازي درخشان و تاثيرگذار «بهداد» در «بوتيک» خيلي ها در انتظار همکاري مجدد او و حميد نعمت الله بودند تا دوباره شاهد شاه نقش ديگري از اين بازيگر بااستعداد باشند اما اين همکاري به دلايلي که ظاهراً گرفتاري هاي کاري «حامد بهداد» عنوان شد شکل نگرفت تا در نهايت حسرتي براي دوستداران سينما و شايد بهداد و نعمت الله به همراه بياورد. سرانجام پس از تکميل عوامل پشت دوربين و بازيگران «نعمت الله» با پشت سر گذاشتن پيش توليدي نسبتاً طولاني و خبرساز اوايل خرداد امسال دومين فيلمش را با مضموني اجتماعي و طنز در خيابان شيخ بهايي تهران جلوي دوربين برد. «بي پولي» يک مقطع زماني دو ساله از زندگي يک زوج جوان به نام هاي ايرج (بهرام رادان) و شکوه (ليلا حاتمي) را به تصوير مي کشد که در ابتداي ازدواج شان زندگي خوب و نسبتاً راحتي دارند اما در آستانه تولد اولين فرزندشان و در اثر اتفاقي مرد دچار ورشکستگي و بيکاري مي شود که در ابتدا موضوع را خيلي جدي نمي گيرد و تصور مي کند با موقعيتي که دارد دوباره کارش درست مي شود و دوران بيکاري و بي پولي اش تمام مي شود، اما اين دوران طولاني و وضعيت زندگي آنها پيچيده و بغرنج مي شود و بايد راه چاره يي بينديشند.

آدم بي پول عين آدم عملي مي مونه...

سوار بر آسانسوري نامطمئن و زهوار دررفته راهي طبقه هفتم ساختمان کمال الدين بهزاد در تقاطع خيابان 16 آذر و بلوار کشاورز مي شوم. ساعت 30/2 بعدازظهر دوشنبه دهم تير است و من با هماهنگي محمد شايسته (مديرتوليد بي پولي و جوان ترين عضو کمپاني هدايت فيلم) براي تهيه گزارش به اين ساختمان قديمي آمده ام. وقتي به طبقه هفتم مي رسم با خودم مي گويم اين همان جايي است که به درد فيلم «حميد نعمت الله» مي خورد. لوکيشن هاي بوتيک را يادتان است. خانه مجردي جهانگير (گلزار) و رفقايش که قديمي و بي در و پيکر بود يا خانه مهرداد (حامد بهداد) و زن 10 سال بزرگ ترش (چهره آزاد) که آن هم قديمي و به هم ريخته بود. خانه اتي (گلشيفته فراهاني) هم که اصلاً توي قبرستان بود. فقط خانه شاپوري (رضا رويگري) لوکس و مرتب بود که اتفاقاً شخصيت منفي فيلم هم بود. انتخاب لوکيشن ها در بوتيک از اين نظر واقعاً شاهکار بود.

حالا در اتاق هاي تودرتوي اين ساختمان قديمي، نعمت الله سکانس هاي مربوط به دفتر «منصور» يکي از دوستان نزديک «ايرج» را با بازي امير جعفري جلوي دوربين مي برد. روي برگه يي که روي ديوار سالن چسبانده اند اين موارد نوشته شده؛ روز- داخلي- دفتر منصور، بازيگران؛ بهرام رادان (ايرج)، امير جعفري (منصور)، فرهاد شريفي (دولتشاهي)، بابک حميديان (شاهرخ)، سيامک انصاري (بهروز)، علي سليماني (رحيم)، نادر فلاح (احمد رنجبر)، وحيده دلجو (منشي) و مقابل هر يک از اسامي ساعت حضور و گريم شان را قيد کرده اند که اکثراً از 30/6 صبح حاضر شده اند بنابراين زماني که من آنجا رسيدم بازي چند نفرشان تمام شده بود و در حال خداحافظي از گروه بودند. البته «بهرام رادان» و «امير جعفري» هنوز چند ساعتي کار داشتند. يکي از اتاق هاي نسبتاً بزرگ واحد هفت را به عنوان دفتر کار منصور طراحي کرده اند. روي در و ديوار اتاق انواع تابلوهاي تبليغاتي کرم هاي ضدآفتاب و لوازم آرايشي و بهداشتي به چشم مي خورد و داخل قفسه هاي دور تا دور اتاق نيز پر است از شامپو و کرم پودر و ادوکلن و لوازم آرايشي. ظاهراً منصور کارش پخش و فروش لوازم آرايشي آن هم از نوع مارکدار و خارجي اش است و اين اتاق پررنگ و لعاب هم دفتر کار اوست که محل تردد شرکا و رفقايش از جمله «ايرج» است که ظاهراً بر سر مسائل مالي با هم به مشکل برخورده اند. عليرضا زرين دست دوربين اش را داخل دستشويي آپارتمان قرار داده و نعمت الله با «رادان» و «جعفري» ديالوگ ها و حس ادا کردن آنها را مرور و تمرين مي کند. ظاهراً در اين صحنه ساعت نسبتاً گران قيمت «ايرج» درون چاهک توالت افتاده و «منصور» کمک مي کند که آن را بيرون بياورد.

در همان حين نيز ديالوگ هايي نسبتاً طولاني بين شان رد و بدل مي شود.

ايرج با لحني شاکي و دلخور رو به منصور؛ بيا، درش بيار...

(منصور در حالي که مي خواهد ايرج را آرام کند به سمت دستشويي رفته و در را مي بندد.)

ايرج که همچنان عصباني است، مي گويد؛ منصور يه ميليون منو که برا ژاپن رفتنت بليت گرفتمو هم بايد پس بدي ها... عوض پول مواد قرضتو بده، چکي رو که اون سال بهم دادي رو بذارم اجرا؟ آره...

منصور؛ بيا اينور... (آهسته حرف مي زند) من که مي دونم اوضاعت به هم ريخته... ايرج متحير او را نگاه مي کند.

منصور؛ مي دونم نمي خواي کسي بفهمه...

اشاره به دفتر مي کند؛ پاشو روزا بيا اينجا... اينجا من دارم با اين بابا(دولتشاهي) بعد اينکه مغازه تو ايران زمينو از دستم درآوردن اينجارو با هم اجاره کرديم، جواب نداد. اما زد صاحابش مرد. ديگه ما اجارش از گردنمون باز شد. نقد بدن مفت دست ماس. بيا اينجا تلپ شو کسي آمارتو نگيره، تو بيکاري مي خواي کسي نفهمه، منم هم بيکارم هم يه ذره خلاف مي کنم مي خوام کسي نفهمه... آدم بي پول عين آدم عملي مي مونه... فرق نداره... جفتشون دستشون رو بشه رسوان، رسوايي هم که رسوائيه...

منصور در حين اينکه دارد جملات آخرش را مي گويد ساعت را هم از درون چاهک توالت بيرون مي آورد و به همراه ايرج که از ديدن ساعتش در آن وضعيت مشمئزکننده حسابي چندشش شده از دستشويي بيرون مي آيند. البته ناگفته نماند امير جعفري و بهرام رادان هم براي اينکه زودتر از شر اين سکانس ناخوشايند خلاص شوند با دقت و تمرکز کافي ديالوگ هايشان را (که بخش عمده آن مربوط به شخصيت منصور است) ادا کردند و با کمترين برداشت براي گرفتن صحنه بعدي آماده شدند.

در فرصتي که پيش مي آيد با «بهرام رادان» کمي درباره نقش «ايرج» و همکاري با «نعمت الله» گپ مي زنم و از «سنتوري» و «چهار انگشتي» مي پرسم که حرف هاي جالبي مي زند و تاکيد مي کند که اينها را به عنوان مصاحبه قلمداد نکنم، اما از خلال صحبت هايش مي فهمم نقش اش در «بي پولي» را خيلي دوست دارد و در يک جمله درباره خود فيلم مي گويد؛«بي پولي درد مشترک و جهانشمولي است، اميدوارم فيلم اش هم داراي مخاطبان فراگيري باشد.»

«رادان» قول مي دهد بعد از نمايش فيلم حتماً گفت وگوي مفصلي درباره نقش اش و کلاً خود فيلم انجام دهد و من اين حرف او را به عنوان سندي مکتوب در اين گزارش مي آورم که مبادا فراموش شود.

 

شکار پشه ها مقابل لنز

براي ضبط صحنه بعدي «رادان» لباس هايش را عوض کرده و با تي شرت و شلوار راحتي آماده بازي مي شود. امير جعفري هم با همان تي شرت و شلوار لي اش که فقط پايين اش را به بيرون تا کرده ديالوگ هايش را تمرين مي کند. ظاهراً در اين سکانس هم «رادان» ديالوگ چنداني ندارد و مثل صحنه قبلي «امير جعفري» بيشتر حرف مي زند. قضيه از اين قرار است که «ايرج» به حرف «منصور» گوش کرده و براي اينکه کسي به قضيه بيکاري او پي نبرد روزها به دفتر رفيق اش مي آيد. در اين صحنه «رادان» و «جعفري» با بي حوصلگي روي قاليچه يي که کف دفتر انداخته شده نشسته اند، البته «رادان» بالشي هم زير سرش گذاشته و دراز کشيده است و «جعفري» که مشغول جمع کردن لوازم آرايشي ريخته شده روي قاليچه است از وضعيت به وجود آمده براي خودشان حسابي شاکي است و با رفيق اش درددل مي کند.

«زرين دست» که به قول خودش آمادگي اش زبانزد خاص و عام است با حرارت خاصي اعلام آمادگي مي کند و «نعمت الله» از «رادان» و «جعفري» مي خواهد يک بار ديگر حرکات و ديالوگ هايشان را تمرين کنند. در همين حين «زرين دست» به بهرام رادان مي گويد همين طور که درازکشيده يي سرت را نزديک دوربين بياور. «رادان» وقتي سرش کاملاً زير لنز دوربين قرار مي گيرد به زرين دست مي گويد؛ آندوسکوپي است و زرين دست هم که ظاهراً در فکر انجام يکي ديگر از حرکات جادوگرانه اش است، مي گويد؛ بله آندوسکوپي است. بعد از چند بار تمرين ضبط نهايي انجام مي شود که البته پس از چند برداشت مورد تاييد «نعمت الله» قرار مي گيرد. با اينکه همه ديالوگ هاي اين صحنه برعهده امير جعفري است و اداي آنها در يک پلان طولاني کار دشواري است اما او به واسطه بازي در صحنه تئاتر به خوبي از عهده نقش اش برمي آيد و قدرت بازيگري اش را به رخ مي کشد.

(منصور در حالي که کلافه و ناراحت است يک به يک ادوکلن ها و لوازم آرايشي ريخته شده روي قاليچه را داخل کيسه نايلوني بزرگي مي اندازد و در همان حين با ايرج که روي زمين دراز کشيده و کلافه تر و دمغ تر از اوست حرف مي زند.)

منصور؛ صددفعه به اين دولتشاهي گفتم بابا تو اين دفتر منشي نمي خوايم، حرف گوش نمي کنه که، ورداشته منشي آورده اينجا، پولم نداريم بهش بديم، خب اونم حق داره شکايت کنه...

بعد از ميان وسايل ريخته شده روي زمين سشوار سفيدرنگي را برمي دارد و مي گويد؛ اينا سشواراي خوبين، اين آخريشه...

و ادامه مي دهد؛ اي بابا عصري بايد با سيمين و بچه ها بريم خونه خواهرش تو ميني سيتي، فقط 10 هزار تومن پول آژانسمون مي شه... اي خدا ما رو از اين فلاکت نجات بده.

بعد ادوکلن چارلي را برمي دارد و کمي از آن را در هوا پخش مي کند و مي گويد؛ يادش بخير ادوکلن چارلي، ايرج جون يادت مياد اينارو، قديما اينا واسه خودشون برو بيايي داشتن، اون ژيگول شيطونا مي زدن...

(ايرج با بي تفاوتي از روي بالش نيم خيز مي شود و ادوکلن را از منصور مي گيرد و کمي از آن را به روي لباسش مي زند.)

منصور دوباره به حرف هايش ادامه مي دهد؛ دختر

منشي يه ساکت شده، حتماً داره گريه مي کنه، هر وقت گريه مي کنه ساکت مي شه، کلاً خيلي گريه مي کنه... آخي طفلکي...

بعد رو به ايرج مي گويد؛ بده من ادوکلن رو، همين يه دونه مونده... ايرج همچنان به رو خوابيده و با يک پشه کش باتري دار که شبيه چوب بدمينتون است دارد پشه ها و مگس هاي دوروبرش را قلع و قمع مي کند.

براي گرفتن صحنه شکار پشه ها يکي از افراد پشت صحنه مقداري کاغذ ريز را درون چوب پشه کش مي ريزد که با تکان دادن آن صدايي شبيه به ترکيدن پشه ها و مگس ها به گوش مي رسد. «زرين دست» از «رادان» مي خواهد چند بار دستگاه پشه کش را زير لنز دوربين اش به چپ و راست تکان بدهد تا موقعيت سردرگمي و مسخره يي را که ايرج و منصور در آن گرفتار شده اند به تصوير بکشد که ظاهراً خيلي هم جذاب از کار درمي آيد و با تشکر از «رادان» رضايت خودش را اعلام مي کند.

چِکِ زن پوله...

بعد از پايان فيلمبرداري از «حميد نعمت الله» مي خواهم يکي از سکانس هاي فيلمنامه «بي پولي» را انتخاب کرده تا در گزارش ام بياورم و او با تاکيد بر اينکه سکانس هرچه کوتاه تر باشد براي خواننده روزنامه جذاب تر است اين سکانس را پيشنهاد مي دهد؛

سکانس 115- داخلي- روز - بالاخانه يي در بازار (ايرج در مغازه يي مقابل مردي نشسته که از سماوري چرک و کثيف در حال چاي ريختن است و پس از ريختن چاي مرد چک شکوه را برانداز مي کند...)

مرد؛ چک زنه؟ ... خوبه، چک زنته؟ هان؟ چک زن پوله، بخواد پول نشه چکو بذاري اجرا شوهره ديگه مجبور شده کليه شو بفروشه چک زنشو پاس مي کنه، راسته مي گن از بالاي 38 سال کليه نمي خرن؟،

ايرج؛ اطلاعي ندارم

مرد؛ شما چند سالته آقاجون؟

ايرج؛ 35 سال.

مرد؛ بسيار خب،

اعتماد

محمد باغباني

امريکا، يگانه فاتح جنگ عالمگير دوم، در نخستين سال هاي پس از اين رويداد تلخ تاريخي، در محدوده وسيع فرهنگ عامه و بيشتر از هر کشور ديگري، مشغول از بين بردن ترسي عمومي بود، ترسي که شايد بر حسب يک عذاب وجدان تاريخي شکل گرفته بود و روز به روز هم ريشه دار تر مي شد و رشد مي کرد که مثلاً چندي پيش در واقعه حالا ديگر عالمگير يازده سپتامبر نمود پيدا کرد. صحنه هاي جيغ زدن نيويورکي ها بسيار ترسناک تر از هر واکنشي بود. پس امريکايي ها حق داشتند بلافاصله بعد از پايان جنگ عالمگير دوم و با آغاز جنگ سرد به فکر خلق قهرماناني باشند که با قدرت هاي غيرطبيعي شان، امريکا و به طرز کميکي جهان را نجات دهند. قسمت دوم که الان رسماً به يک شوخي شبيه شده به خصوص اگر بخواهيم نمود واقعي و عيني آن را کسي چون بوش تصور کنيم. اما به هر حال، توجه به نياز و خواسته هاي فرهنگ عامه و به خصوص سود مالي که در آن نهفته، چيزي نبوده و نخواهد بود که استوديوهاي بزرگ هاليوودي از آن صرف نظر کنند. سينماي اروپا، به زيبايي و با شايستگي اگزيستانسياليسم دوباره متولد شده آن هم از نوع فرانسوي اش را به خوبي درک کرد و شناخت و پس از آن نئورئاليسم، سينما واريته و بعضاً موج نو را راه انداخت و بيشتر از هر چيز ديگر متوجه شد که آنچه ماندني است و انسان را به ماندن و بودن و اميد داشتن وادار مي کند، هنر است؛ مفهومي که عميقاً از شرق الهام گرفته شده است. نمي توان دقيقاً عکس اين موضوع را در مورد امريکا به کار برد، اما بايد پذيرفت ترس آنها که همواره لايه هاي فراواني از خشونت را به خود گرفته، چيز مهارناشدني تري بوده و حضور و ظهور اين همه ابرقهرمان بي دليل نيست. در اروپا فقط تا مقطعي اين انگلستان بود که پابه پاي ابرقهرمانان امريکايي حرکت مي کرده و البته ژاپن در اين بين، هرگز رويکرد مشابهي را اتخاذ نکرد. کميک بوک ها خلق شده بودند تا ابتدا بدون پرده هاي عظيم سينما و اندکي بعد فقط به لطف سينما، تصورات و آشوب هاي ذهني را آرام کنند و خوب بي دليل هم نيست که اينها همواره پرفروش ترين ها بوده اند.

اما رابطه ترس با اين داستان ها و روايت هاي سينمايي (که بعضي ها مي گويند خالي بندي) چيست؟ فرويد معتقد بود قصه گفتن و داستانسرايي، روشي است که به واسطه آن کودک (جامعه تازه شکل گرفته امريکا)، با اضطراب هاي خود کنار مي آيد. اضطراب هايي که ريشه در تفاوت هاي جنسي و وابستگي هاي ذهني دارد به ويژه وابستگي به مادر. در واقع قصه گفتن يعني شکل دادن به يکسري فانتزي که از اميال و ترس هاي ناخودآگاه منشأ مي گيرند.

اين دقيقاً همان مسيري است که استوديوهاي فيلمسازي در حال طي کردن آن هستند که حالا بعد از ناپديد شدن برج هاي تجارت جهاني معني و مفهوم بيشتري هم پيدا کرده. البته به هيچ وجه نمي توان ارزش هاي تاريخي و سينمايي اين آثار را نفي کرد، که در اين بين «دارک من» سم ريمي، «هالک» آنگ لي و «بتمن» تيم برتون از مهم ها و معتبرها هستند، اما همين که استوديوها روشي خلاف روش هاي روشنفکرانه و متعهدانه اروپايي ها دارند، بيشتر از هر چيزي نشان دهنده ذهنيت اقتصادي و سياسي آبکي آنها است.

مضمون ترس در متون و جهان داستاني اکثر اين قهرمانان کميک بوکي معني و مفهوم خاصي دارد. به خصوص براي آن دسته از سوپرقهرماناني که قرار است به عنوان بيگانه يي در جهان مثلاً واقعي ما و در دل روزمرگي ها حضور داشته باشند. مثلاً «بليد» که در جهاني به کل متفاوت و انتزاعي با خون آشامان مي جنگد بحث ديگري است. بتمن از خفاش مي ترسد و از دست دادن والدينش به دليل ترس او از خفاش، عذاب ابدي زندگي اوست. هالک و اسپايدرمن، بيش از هر چيزي نگران از دست دادن زندگي عاطفي و معشوق خود هستند و انزواي خودخواسته شان، بيشتر جنبه هاي مازوخيستي را مي پروراند. افراد ايکس، ترس از عدم پذيرفته شدن در جامعه را دارند و کسي چون «مرد آهني» از جنگ ترسي عميق دارد که از پدر به ارث برده و ترس توني استارک (مرد آهني) به خاطر متعلق بودن او به طبقات بالاي اجتماعي، به ساخت اسلحه ها براي کنترل جنگ و توليد صلح انجاميده. شايد هم بي دليل نبوده که «سوپرمن» خيلي سريع تر از همه محبوبيتي جهاني پيدا کرده. او يک بيگانه واقعي است که از جايي غيراز زمين آمده و به همه کمک مي کند، بدون دستمزد. و جالب اينکه اين بيگانه را تنها زماني دوستش داريم که يک فاجعه يي رخ داده است وگر نه جذابيتي ندارد. ظهور حوادث و حضور جاني ها، تنها روش مخاطب براي علاقه مندي به قهرمان داستان است. انگار عدالت مفهومي وابسته به زبان و ادبيات است. اينجاست که ترس قهرمان مي سازد. در فيلم بتمن ساخته «کريس نولان»، مرشد بتمن به او مي گويد، براي اينکه بر ترس خود چيره شوي بايد به خود ترس تبديل شوي. البته اين نکته هم بسيار مهم است که جلوه هاي ويژه کامپيوتري نظير CGI خيلي ديرتر از زمان موردنظر کمپاني هاي غول آساي فيلمسازي ظهور کرد و به همين دليل اين دسته از قهرمانان که از کميک بوک هاي «مارول» و «دي سي» مي آيند، دير بر پرده هاي سينمايي نقش بستند و نمايش هاي رده ب تلويزيوني تنها حضور آنها را رقم زد. در نمايش هاي سينمايي، پيشتازي با قهرمانان «دي سي» بود. در اواخر دهه 70 بود که سوپرمن به سينما آمد. اما مارول در سال 1998، آن هم با «بليد» به سينما آمد. هر چند مارول حتي براي لحظه يي حضور در بين فرهنگ عامه را از دست نداد. کارتون هاي مرد عنکبوتي و ساير قهرمانان، عروسک ها و اسباب بازي ها و غيره و غيره، همه موقعيت مارول را تثبيت کرد. در حالي که دي سي به سوپرمن و بتمن خود مي نازيد، مارول با آغاز هزاره سيومف کاملاً گوي سبقت را ربود. افراد ايکس، مرد عنکبوتي، پانيشر، Daredevil، الکترا، هالک و مرد آهني قهرمان هاي مارول، کاملاً پرده هاي سينما را اشغال کردند و وارنر برادرز سريعاً به فکر احياي قهرمانانش افتاد. اين موضوع اکنون آنقدر رونق پيدا کرده که چندي پيش در خبرها آمد لئوناردو دي کاپريو هم به يکي از اين قهرمانان تبديل خواهد شد؛ کاپيتان امريکا. به هرحال استوديوها با سرعتي غيرقابل تصور و با حضور بازيگراني سرشناس، قصد دارند اين کتابچه هاي مصور را سريعاً به فيلم تبديل کنند و براي هر کدام هم سه يا چهار قسمت را در نظر گرفته اند و با اين حساب، تا 2020 ميلادي، شاهد حضور قهرماناني هستيم که به لطف ترس ابدي شان، قرار است ناجي بشر در جهان متن باشند.

مرد آهني، از افغانستان با عشق

خيلي عجيب و سوال برانگيز است که چرا استوديو مارول اينقدر دير به سراغ اين قهرمان خودشان رفت. قهرماني که پا خارج از امريکا مي گذارد و مثل هميشه همه اتفاق ها قرار نيست مثلاً در نيويورک رخ دهد. البته و مهم تر اينکه قدرت پرواز کردن هم دارد. مرد آهني در اصل به دوران جنگ سرد باز مربوط مي شود؛ جايي که او مثلاً با کمونيست ها مي جنگد و اندکي بعد هم به ويتنام سرک مي کشد. اما در اين فيلم، همه چيز به زمان حال آمده؛ جايي که ترس امريکا از تروريست هاي جهاني به شدت زياد شده. پس قهرمان داستان، به جنگ تروريست هاي افغاني مي رود. در ابتدا و به شکلي سطحي، توني استارک کسي معرفي مي شود که قرار است با ساخت اسلحه هاي بسيار متفاوت و خاص و با جنگ و کمک به جنگ، صلحي جهاني را رقم بزند. اندکي بعد باز به شکلي سطحي تر، توني استارک که حالا به مرد آهني تبديل شده، متوجه مي شود اسلحه هاي او همگي و يکجا در اختيار تروريست ها قرار گرفته چراکه اينها هم مانند هر کالاي ديگر بايد فروخته شوند و مشتري خاص خودشان را هم دارند. او در نهايت با ساختن زره آهني و ديجيتال خود، مرد آهني مي شود و با همين يک سلاح، همه چيز را آماده برقراري صلح مي بيند. اما غافل از اينکه تکنولوژي تازه متولد شده او، به دست شريک بدذات و يار تروريست ها افتاده، طوري که اين شريک خبيث جايي به او يادآوري مي کند؛ تو خواستي دست از ساخت اسلحه ها برداري غافل از اينکه بهترين آنها را به ما معرفي کردي.

هر چند رابرت داوني جونيور انتخاب فوق العاده يي براي نقش مرد آهني است (و فقط و فقط براي همين نقش)، اما فيلم چندان فوق العاده و درخشان نيست. از همين جا شروع کنيم. در چنين فيلم هايي، به واسطه تغييراتي که در زندگي قهرمان رخ مي دهند، روابط انساني، به شکل خاص و متمايزي جابه جا مي شوند و شکلي ديگر به خود مي گيرند. اين نکته به ظاهر ساده يک اصل است که بايد در ساختار روايي اثر ديده شود؛ رابطه قهرمان با معشوق، رابطه با دشمن و روابط با يکسري آدم هايي که لزوماً دوست هستند و نه دشمن. و اين روابط در زماني که قهرمان همان شهروند ساده و عادي است، معني و مفهوم پيدا مي کنند چراکه او در ساير لحظات، در حال ادب کردن و بعضاً اجراي عدالت است.

در فيلم مرد آهني، اين موضوع پرداخت بسيار ضعيفي دارد. در يک کلام در اين فيلم، شاهد آدمي هستيم که مرتباً زره آهني خود را مي پوشد، در جهان يک دوري مي زند و مانند آب خوردن چند نفري را مجازات مي کند و در آخر برمي گردد و در خانه چندين ميليون دلاري خود استراحت مي کنند يا به تفريح اصلي خود، تجهيز کردن زره اش، مي پردازد. مرد آهني چند تفاوت بسيار مهم با ساير قهرمان ها دارد که شخصاً معتقدم اصلاً خوشايند نيست. اول اينکه در اکثر اين فيلم ها، تنها خود قهرمان است که از وضعيت خود خبر دارد. شريک شدن مخاطب در دانستن اين موضوع، جذابيت هاي روايي را چند برابر مي کند چراکه همذات پنداري بسيار راحت تر مي شود. البته توني در آخرين نماي فيلم، راز خود را فاش مي کند که باز همين قدر کافي است تا حس و حال تماشاچي در پايان همين قسمت و چه براي قسمت هاي بعدي به هم بريزد. نکته ديگر اينکه بخش بسيار جذاب و پرتعليق اين فيلم ها، لحظاتي است که قهرمان فيلم در حال کشف و سر و کله زدن با قدرت هاي تازه خود است؛ لحظاتي که تنها به واسطه ترس و آرمان معني و مفهومي پيدا مي کند. در واقع اين انزواي خودخواسته و تقديرگرايانه، در پيشبرد درام و سروشکل دادن به يک قهرمان متفاوت نقش بسيار مهمي دارد. در مرد آهني اين لحظات بسيار تند و بي دقت پرداخته شده اند و غير از لحظات پروازهاي آموزشي او که به لطف موسيقي هارد راک جذاب شده، نکته قابل توجهي وجود ندارد. در واقع در فيلم هاي موفق اين نوع سينما، آنهايي که بودن در يکسري شرايط متمايز و خاص را در وهله اول نشان مي دهند و سپس اکشن و دردسر را به تصوير مي کشند، رمز موفقيت اين نوع سينما را به درستي درک و اجرا کرده اند.

پرداخت دراماتيک ضعيف و عدم حضور لحظه هاي خاص حسي و کم حجم بودن روابط انساني، نقاط ضعف اين فيلم هستند. بازي خوب بازيگران که حاصل يک انتخاب دقيق و فکرشده است، چندان به نفع فيلم تمام نشده و در اين بين ادا و اطوارهاي رابرت داوني جونيور هم جذابيت هاي خاص خودش را دارد، به ويژه وقتي ديالوگ ها را با همان روش آشناي خود، تندتند و آهنگين ادا مي کند. جف بريجز به عنوان کسي که ايفاگر نقش آدم خبيث فيلم است هم فرصت مناسبي براي ابراز خباثت اش پيدا نمي کند. البته تکليف صلح و دغدغه اصلي مرد آهني هم چندان روشن نمي شود چراکه او بعد از سرکوب کردن شريک خائن خود، ظاهراً کار ديگري هم براي انجام دادن ندارد و در يک کلام آدم خبيث فيلم، به هيچ وجه مانعي براي اهداف او نيست بلکه دو تفکر متفاوت دارند. اين بدين معني است که آرمان و هدف مرد آهني چندان دقيق و معني دار تعريف نشده و قسمت هاي بعدي بي شک فرصتي براي جبران هستند.

از همان تيتراژ ابتدايي فيلم هالک، ساخته آنگ لي کاملاً آشکار است که ساخته آقاي لي به مراتب بالاتر از استانداردهاي مارول است و باز طبيعي است که او را براي فيلم بعدي هالک انتخاب نکنند. ترسي که اين استوديوها از چنين فيلمسازاني دارند ظاهراً شکلي ابدي به خود گرفته است. ترسي که مثلاً به بروکلي ها هرگز اجازه نخواهد داد تا کسي مثل تارانتينو برايشان جيمز باند بسازد. فيلم آنگ لي در همان تيتراژ ابتدايي و به لطف موسيقي درخشان دني الفمن که انگار موسيقي دنياي کميک استريپ را به خوبي بلد است، رهي صدساله را طي کرده و طولي نخواهد کشيد که مارول به اين فيلم خود افتخار خواهد کرد و بلافاصله افسوس عدم به کارگيري چنين کارگرداناني.

ظاهراً استوديوها به جلوه هاي کامپيوتري حسابي دل خوش کرده اند. البته لوئيس لتريه به عنوان کارگردان، دو فيلم قابل قبول در پرونده اش دارد که نشان مي دهد او سينماي اکشن را مي شناسد. اما حضور زک پن به عنوان نويسنده، نشان مي دهد براي مارول فيلمنامه مهم ترين دغدغه است. به هر حال آنها حتماً فهميده اند که کار آنگ لي به شدت به فيلمنامه يي کامل و بي نقص وابسته بوده است. زک پن هم که ديگر استاد کار است. کسي که فيلمنامه افراد ايکس، چهار شگفت انگيز و الکترا را نوشته و کاپيتان امريکا هم جزء پروژه هاي بعدي اوست و البته رفاقتي هم با ورنر هرتزوگ دارد، در يک کلام خود جنس است.

در فيلم اسپايدرمن جمله معروفي وجود دارد؛ هر چقدر قدرت بيشتري داشته باشي، مسووليت تو بيشتر است. خب تقريباً اين اساس و ذات تفکر و ذهنيت قهرمان اين نوع فيلم ها را روشن مي کند که در طول داستان سرانجام به آن مي رسد. اين موضوع به شکل قابل توجهي در دو فيلم هالک اصلاً وجود ندارد. بخش اصلي به ساختار روايي فيلم مربوط مي شود، چرا که نيروهاي امنيتي امريکا و به سرکردگي فرمانده راس، پدر بتي معشوقه بروس بنر (هالک)، به هر ترتيبي که شده قصد سرکوبي او را دارند. در واقع هالک از آن دسته از قهرماناني است که شايد زاده خود دولت امريکا و اشتباهات شان باشد، اما هرگز فرصت ساده زيستن را نخواهد داشت. خود بروس هم اين نوع تفکرات را دنبال نمي کند. درست است که در هر دو قسمت در نهايت دشمناني پيدا مي کند اما دلايل شخصي حضور جدي تر از دلايل قهرمان اخلاق گرا دارند. در قسمت اول کينه يي کهنه از پدر و در قسمت دوم غرايز حيواني و کلاً پديده قانون جنگل. در واقع در هر دو حالت باز شاهد عقب افتادن و معلق بودن رابطه عاطفي بروس هستيم. سير و سلوک اديپي بروس ساختار اصلي روايت و خشم اين ليبيدوي عظيم و سبز را شکل مي دهد. فيلم هالک شگفت انگيز به لطف شناخت دقيق و مهارت زک پن در امر فيلمنامه نويسي، با اينکه اصلاً قابل مقايسه با فيلم اول نيست، به اثر قابل توجهي بدل شده که به مراتب از مرد آهني پيشرو تر است. داستان فيلم دقيقاً از ادامه فيلم اول است. بروس فراري آن هم به بهانه داشتن يک زندگي آرام در برزيل به سر مي برد و نااميد، به دنبال راه حلي براي درمان خودش است. در نهايت باز سر و کله راس پيدا مي شود ولي باز در نابود کردن هالک موفق نيست و جالب اينکه اشتباهي را که يک بار قبلاً مرتکب شده بود باز تکرار مي کند و آن اينکه افسر اميل بلانسکي را هم به يک هالک ديگر با شکل و شمايلي ترسناک تر تبديل مي کند. هالک در ابتدا قرار بود به راس کمک کند و يک سرباز شکست ناپذير را خلق کند، احتمالاً باز براي صلح جهاني. اما نتيجه اين ترس و بلندپروازي هاي جاه طلبانه، چيزي جز هالک نشد؛ پديده يي که خود مي تواند يک سوپرسرباز باشد اما اول از همه اين خود امريکا است که از او مي ترسد و قصد دارد او را نابود کند. تيتراژ فيلم هم به سبک فيلم اول و به شکلي وابسته به فلش بک، حادثه تبديل شدن بروس بنر به هالک را بازگو مي کند اين بار با بازيگران جديد در انتخاب تيم بازيگري هالک شگفت انگيز، سعي شده جذابيت هاي فيلم اول حفظ شود اما خب نگاه معصومانه اريک بانا و چهره مادرگونه جنيفر کانلي در فيلم دوم کاملاً به جذابيت هاي فيلم هاي دخترپسري شباهت پيدا کرده و از آن بار عاطفي مريض گونه که فراتر از فيلم هاي کميک بوکي است، خبري نيست. ترس و خشم، ذات قهرمان اين نوع فيلم ها تشکيل مي دهد. خشمي که بيشتر از هر چيزي متوجه تقدير عجيب و منحصر به فرد اوست. از جايي به بعد اين سوال پيش مي آيد که چرا اين قهرمان، مدام جان خود را به خطر مي اندازد و چرا تا اين حد از زندگي عادي فاصله گرفته است. مازوخيسم حاصل از آن ترس و خشم، بي شک مهم ترين عامل رفتارهاي قهرمان داستان است. در فيلم هاي هالک هربار او در نبرد است، نعره يي مهيب مي زند که نشان دهنده اعتراض او به شرايط است و در مرحله بعدي، نوعي خودآزاري و خشم دروني از خود را بازسازي مي کند. چهره هالک، به ويژه چون چيزي شبيه ماسک هم ندارد، به خوبي نشان دهنده حالت هاي رواني و عصبي اوست. چهره يي که نهاد يا همان id را به خوبي يادآور مي شود؛ ناخودآگاهي پرتنش و سرشار از فرافکني. هالک بي شباهت با آن درخت تنومند فيلم سرگيجه هيچکاک نيست، اگر قرار باشد اسکاتي از محبوبه خودش فاصله داشته باشد، آن درخت دقيق ترين چيزي است که حس شديد و وصف ناپذير اسکاتي به ملاني را نشان مي دهد. شايد هالک هم همان درخت را در وجود خود بازسازي کرده است.

فروش بالاي «مرد آهني» در هفته هاي اخير سال 2008 را براي رابرت داوني جونيور به سالي به يادماندني تبديل کرد چرا که بازي اش در اين فيلم هم با استقبال منتقدان مواجه شد و هم خوره هاي فيلم را به وجد و هيجان آورد. وي غير از نامزدي اسکار براي فيلم «چاپلين» در سال 1992 هرگز با تجربه توفيق اقتصادي مواجه نبوده است و کشمکش هايش براي مقابله با اعتياد هرگز نتوانسته نامش را براي مدت زيادي بر سر زبان ها نگه دارد.(طبيعتاً نقش مکمل وي در فيلم «بازگشت به مدرسه» در سال 1986 را نمي توان جزء موفقيت هاي اقتصادي اش محسوب کرد.) اينترتينمنت ويکلي در گفت وگوي پيش رو با اين بازيگر ميانسال درباره چگونگي دست و پنجه نرم کردن با موفقيت و اميد به توفيق «مرد آهني 2» صحبت کرده است.

---

-دقيقاً از چه زماني متوجه شديد اين فيلم قرار است وسعت شهرت تو را به کلي دگرگون کند؟

هرگز آن روزي که جان فاوريو (کارگردان) تماس گرفت و گفت براي بازي در فيلم پذيرفته شده ام را فراموش نمي کنم. گرچه از آن روز به بعد کار و تمرين روي فيلم را با همکاري نويسندگان شروع کرديم اما حسي داشتم که به من مي گفت شايد کاري که داريم انجام مي دهيم کمي متفاوت باشد. تا اينکه وقتي در لون پاينز کاليفرنيا مشغول فيلمبرداري صحنه فرار و فرود مرد آهني در تپه هاي شني بوديم با خودم فکر کردم مثل اينکه اين فيلم واقعاً يک اثر حماسي به روز و مدرن است. تا اينکه زمان گذشت و همراه جان تور جهاني تبليغات فيلم را شروع کرديم و از نزديک ديديم که مردم عادي چطور با فيلم ارتباط برقرار مي کردند. وقتي فيلم را به يک پايگاه نظامي در کره برديم و با استقبال ساکنان آنجا مواجه شديم با خودم فکر کردم حسابي بايد هواي اين فيلم را داشته باشيم. از آنجا به اروپا و انگلستان رفتيم و در راه برگشت از نيويورک هم غافل نشديم. جان و من در خلال اين پروازهاي بين قاره يي به شدت طولاني دائماً همراه هم به موفقيت هاي احتمالي فيلم فکر مي کرديم و درباره جايگاه خودمان پس از توفيق فيلم گپ مي زديم. با خودمان مي گفتيم اگر اين فيلم موفق شد و تماشاگران از آن استقبال کردند چگونه ماجراي شخصيت اولش را ادامه بدهيم. نمي دانم جان از استعاره پنگوئن استفاده کرد يا کس ديگري اما دائماً فکر مي کرديم هر دو ما شبيه پنگوئن هاي فيلم «رژه پنگوئن ها» هستيم و بايد راهي براي گرم کردن تخم پيدا کنيم تا سالم به خانه برسد.

-متوجه شدم که همين الان از فيلمبرداري قطعه يي برمي گرديد که يکي از بخش هاي مسابقه فيلم ام تي وي است. ظاهراً اين روزها سرتان خيلي شلوغ شده...

آه، خب، تمام امروز صبح را تمرين کرديم و فردا فيلمبرداري داريم. بعد از فيلمبرداري اين قطعه بصري به سراغ جيمي کيمل مي روم که قرار است کاري با هم انجام دهيم. همزمان درگير يک برنامه تلويزيوني در شبکه ان بي سي هستم و وقتي افرادي که در استوديو به عنوان مهمان حضور دارند پيشم مي آيند و از فيلم تعريف مي کنند حسابي کيف مي کنم. آنها سراغم مي آيند و مي گويند «هي، ما از اون فيلم خوشمون اومد»، «پسرم از فيلم خوشش اومد»، «دختر نوجوانم ديوانه اين فيلم است» يا «همسرم يا شوهرم که هرگز از اين جور چيزها خوشش نمي آمده شيفته مرد آهني شده است.»

-وقتي با جان فاوريو مشغول همفکري درباره قسمت بعدي فيلم بوديد تصميم گرفتيد چه عناصري از فيلم اول به فيلم دوم هم راه يابند؟

در فيلم بعدي به ترنس (هاوارد) بيشتر پرداخته مي شود و در نقش يک ماشين جنگي به داستان بازمي گردد. البته نقشي که ترنس بر عهده دارد در جهان داستاني «مرد آهني» و کميک بود و «مارول» نقشي کاملاً نمادين است که ارتباطي هم با اساطير مدرن جهان امروز دارد... چند روز پيش در نيويورک پست کاريکاتوري درباره اين فيلم چاپ شده بود که در آن مرد آهني به فرماندار مي گفت حتي قدرت هاي برتر مرد آهني هم نمي تواند کسري مشکل بودجه فرماندار را حل کند. اين دقيقاً همان اتفاقي است که من و جان انتظارش را مي کشيديم و به خاطرش کاملاً هيجان زده هستيم؛ تبديل توني استارک و مرد آهني به بخشي از بافت فرهنگي جامعه. وقتي مي شنويم مردم ايده هاي سياسي و اجتماعي خود را به وسيله پوستر هاي تغيير شکل داده شده اين فيلم بيان مي کنند در پوست خود نمي گنجيم و از فرط خوشحالي فرياد مي زنيم.

-يکي از عناصر محوري داستان توني استارک اعتياد وي به نوشيدني هاي الکلي است. در خطوط داستاني فيلم جديد چقدر به اين مساله توجه شده است يا شما چقدر دوست داريد به آن توجه کنيد؟

خب، مي داني... چند وقت پيش مقاله يي در تايم مي خواندم که نويسنده اش توني استارک را «جمع اضداد» ناميده بود و عيب و نقص هاي شخصيت وي را با ويژگي هاي مثبت ابرقهرمان هاي اين جور فيلم ها مقايسه کرده بود. اما جالب است که پاشنه آشيل توني استارک در اين فيلم خودشيفتگي وي است، نه اعتيادش به الکل. با اين حال اگر به اعتياد وي به چشم يک استعاره نگاه کنيد از همين نقيصه هم مي توان برداشت هاي مثبتي کرد. اما فارغ از اين برداشت ها تصور مي کنم براي چنين فيلمي هيچ چيز جذاب تر از ابرقهرماني نيست که از سرطان رنج مي برد. به همين دليل است که معتقدم اين فيلم از اسطوره شناسي مد روز و جذابي برخوردار است چرا که مثلاً اشعه گاما در آن مطمئناً معنايي فراتر از اشعه گاما دارد. باز هم مي خواهم از جان مايه بگذارم که با تکيه بر هوشمندي خود اينچنين تعابيري را به بهترين شکل در فيلم جاي داده است. اما شايد مهم ترين ويژگي اين فيلم در کنار مسائل فوق لذتي باشد که بچه ها از تماشاي آن کسب مي کنند. براي آدمي در سن و سال من بسيار مهم است که در فيلمي بازي کنم که به درد بچه ها بخورد، آنها را سرگرم کند و باعث به وجود آمدن شور و هيجان در آنها شود. شايد به همين خاطر است که تصميم گرفته ام از اين به بعد نسبت به سال هاي گذشته آبميوه بيشتري روي ميز تحريرم بگذارم،